كتاب بخواند و از اوضاع تمدّن بغداد كه عصر طلائى اسلام است ، هزاران نكتهء علمى استفاده نكند و همچنين از حكايات ملك عمر بن نعمان و فرزندان او شركان و ضوء المكان كه حكايتى از قرون وسطاى اسلامى و كشمكش سلاطين شرق قريب با قياصرهء بيزانطيه است ، نتايج تاريخى نبرد ؟ خلاصه آن‌كه اين كتاب از كيفيت زندگانى و طرق معاش و طرز معاشرت و منادمت و رزم و بزم و تجارت و زراعت در ممالك مختلفهء آسيا و بالاخصّ شام و ايران و عراق و مصر و جزيرة العرب ، بهترين تصوير و دقيق‌ترين عكسى است كه به نظر خواننده عرضه ميدارد . با وصف اين احوال در ضمن حكاياتى كه با ساده‌ترين زبان و نيكوترين تعبير ادا شده ، اخلاق مختلفهء ابناء بشرى را از حبّ يا بغض ، حسد يا فداكارى ، كرم يا بخل ، عفت يا شره ، شجاعت يا جبن ، عدالت يا درازدستى را به خوبى مجسم مىكند . چنان كه در ضمن حكايت جوزر و برادرانش يا قصهء ابو صبر و ابو قير و يا داستان عبد اللّه فاضل ، والى بصره كاملا مشهود مىشود كه يك شخص نمايندهء كرم و شجاعت و تقوى است و نسبت ببرادران خود انواع بخشش و فداكارى و عفو و علوّ همت را نشان ميدهد و آنان در برابر او صورتى از بخل و حسد و دنائت و خساست ميباشند كه بر خلاف برادر خود ، نيكى را ببدى پاداش داده و آنچه را كه لازمهء دنائت نفس و فساد اخلاقست ، مرتكب ميشوند . و حكاياتى كه در وصف جود و كرم از اسخياء بزرگ مانند حاتم طائى و معن بن زائده و برمكيان و عكرمهء فياض نقل شده ، بزرگتر شاهكاريست كه در تجسّم اين صفت محمودهء انسانى به كار رفته است . همچنين حكايتى كه در مناظرهء جاريهء تودد با علما وضع شده و در آن به لباس قصّه ، مباحث و نكات مختلفه راجع به فنون و علوم گوناگون از شعر و ادب و فقه و حكمت و باختن نرد و شطرنج بحث شده است ، زيباترين اسلوبى است كه در ذيل آن ميتوان دقايق علوم و حقايق حكم را با زبان سادهء عاميانه بيان كرد ( و اين طرز حكايات علمى را بعدها نويسندگان اسپانيول از ادبيات عرب اقتباس كردند ) .